In Frankrijk verenigen 992 gemeenschappen van gemeenten ongeveer driekwart van alle gemeenten en een derde van de bevolking. Deze intergemeentelijke samenwerkingsverbanden met eigen belastingbevoegdheid beheren dagelijks diensten die inwoners zelden met hun naam associëren: afvalinzameling, de ontwikkeling van bedrijventerreinen, toerismebeleid of economische ontwikkeling.
Hun grenzen zijn sinds 2017 ingrijpend herzien. In vijftien jaar tijd is het aantal samenwerkingsverbanden met meer dan de helft afgenomen. Nu dit kader is gestabiliseerd, dringt zich een concrete vraag op: leveren de gedeelde bevoegdheden meetbare resultaten op, ook voor de kleinste gemeenten in het gebied?
Intergemeentelijke begrotingen: wat de overheidsrekeningen laten zien
De lijst met bevoegdheden van een gemeenschap van gemeenten (economische ontwikkeling, ruimtelijke ordening, afvalbeheer) is te vinden in de statuten. Minder inzichtelijk is hoe deze bevoegdheden financieel worden vertaald.
Het Observatoire des finances et de la gestion publique locales (OFGL) stelt inmiddels de rekeningen van elke intergemeentelijke samenwerking beschikbaar voor de periode 2019-2025. Investeringen, schulden, besparingen, exploitatie-uitgaven: met deze gegevens kunnen gemeenschappen van gemeenten worden vergeleken met gebieden van vergelijkbare omvang en met een vergelijkbaar profiel. Zo kan een inwoner of lokaal gekozen bestuurder nagaan of de investeringsuitgaven stijgen, gelijk blijven of dalen ten opzichte van de mediaan van vergelijkbare samenwerkingsverbanden.
Dit soort analyses verlegt het debat. In plaats van de theoretische wenselijkheid van een overgedragen bevoegdheid te bespreken, kunnen de daadwerkelijk bestede bedragen worden onderzocht. Een gemeenschap van gemeenten met weinig netto besparingen en dalende investeringen gedurende meerdere boekjaren geeft blijk van een structureel probleem, ongeacht het aantal bevoegdheden dat in de statuten is opgenomen. Omgekeerd wijst een aanhoudende investeringsinspanning, afgezet tegen het aantal inwoners, op het vermogen om voorzieningen of nieuwe diensten te financieren.
Op cc-soultzerland.fr laat de gemeenschap van gemeenten Soultzerland zien hoe dit territoriale samenwerkingsmodel werkt op de schaal van een Elzasser leefgebied, met eigen begrotingskeuzes en uitgeoefende bevoegdheden.

Water en riolering: de overdracht van bevoegdheden is niet langer automatisch
De overdracht van bevoegdheden op het gebied van water en riolering aan gemeenschappen van gemeenten werd lange tijd voorgesteld als verplicht, op grond van de wet NOTRe uit 2015. In 2026 ligt de situatie genuanceerder. Door wetswijzigingen kunnen sommige gemeenten deze bevoegdheid behouden of de uitoefening ervan uitstellen, afhankelijk van de lokale situatie.
Voor inwoners betekent dit dat er geen eenduidig antwoord is op de vraag: “Wie beheert mijn water?” Afhankelijk van het gebied kan de bevoegdheid worden uitgeoefend door de gemeenschap van gemeenten, door een bestaande intergemeentelijke vereniging of nog steeds op gemeentelijk niveau liggen. De statuten van de eigen intergemeentelijke samenwerking controleren is de enige betrouwbare manier om te achterhalen wie verantwoordelijk is voor het netwerk, de tarieven en het onderhoud.
Deze situatie legt een beperking van het bundelen van middelen bloot. Wanneer een bevoegdheid slechts gedeeltelijk wordt overgedragen, wordt het voor gebruikers minder duidelijk wie waarvoor verantwoordelijk is. Kleine plattelandsgemeenten, waar waterleidingen soms verouderd zijn, beschikken niet altijd over de technische middelen om het onderhoud zelfstandig uit te voeren. Het bundelen van middelen op intergemeentelijk niveau kan dit probleem oplossen, mits de investeringen niet uitsluitend naar de dichtstbevolkte kernen van het gebied gaan.
Kleine gemeenten tegenover stedelijke kernen: de kwestie van territoriale rechtvaardigheid
Een gemeenschap van gemeenten verenigt gemiddeld 26 gemeenten. Sommige tellen er meer dan 50. Binnen deze samenwerkingsverbanden kunnen de bevolkingsverschillen tussen de centrumgemeente en de omliggende dorpen aanzienlijk zijn.
Het risico op een ongelijke verdeling van middelen is reëel. Wanneer een sport- of culturele voorziening uit de intergemeentelijke begroting wordt gefinancierd, hebben inwoners in de buurt van de hoofdplaats daar automatisch meer profijt van. Afgelegen gemeenten dragen via de intergemeentelijke belastingen bij, zonder hetzelfde niveau van dienstverlening te ontvangen.
Er zijn verschillende manieren om deze ongelijkheid te corrigeren:
- Financiële en fiscale afspraken, waarin de regels voor de verdeling van lasten en bijdragen tussen de aangesloten gemeenten worden vastgelegd, rekening houdend met criteria zoals inwonertal, belastingcapaciteit of centrumfuncties.
- Thematische commissies van de intergemeenteraad, waar vertegenwoordigers van kleine gemeenten de specifieke behoeften van hun gebied kunnen aankaarten (landelijke wegen, behoud van een loket, vervoer op aanvraag).
- De door OFGL gepubliceerde gegevens over gemeentelijk vastgoed, die inzicht geven in de staat van openbare gebouwen en voorzieningen en het tempo waarin deze worden vernieuwd. Zo kunnen de onderhoudsbehoeften per gemeente objectief worden vastgesteld.
Het gaat er niet om het bundelen van middelen ter discussie te stellen, maar om na te gaan of de voordelen ervan daadwerkelijk over het hele intergemeentelijke gebied worden verspreid.

Economische ondersteuning: resultaten die lokaal meetbaar zijn
Economische ontwikkeling behoort tot de verplichte bevoegdheden van gemeenschappen van gemeenten. In de praktijk omvat deze bevoegdheid het beheer van bedrijventerreinen, ondersteuning bij het opzetten van bedrijven, het stimuleren van lokale sectoren en het bevorderen van werkgelegenheid.
De resultaten verschillen sterk per gebied, waardoor algemene uitspraken riskant zijn. Zo vermeldt een verslag dat in 2026 is gepubliceerd door de agglomeratiegemeenschap Chauny-Tergnier-La Fère dat in 2025 209 bedrijven ondersteuning kregen en 29 medewerkers werden aangeworven. Dit voorbeeld uit een gebied in Picardië kan niet worden doorgetrokken naar alle intergemeentelijke samenwerkingsverbanden, maar laat wel zien welke gegevens een lokaal activiteitenverslag kan bevatten.
Voor inwoners die het economische beleid van hun gemeenschap van gemeenten willen beoordelen, zijn de jaarlijkse activiteitenverslagen de meest directe informatiebron. Het aantal begeleide startende bedrijven, de bezettingsgraad van bedrijventerreinen en het aantal gecreëerde banen: wanneer deze indicatoren worden gepubliceerd, maken ze een concrete opvolging mogelijk.
Dat sommige intergemeentelijke samenwerkingsverbanden deze gegevens niet regelmatig publiceren, vormt een transparantieprobleem. Zonder toegankelijke indicatoren blijft het bundelen van middelen een belofte die voor inwoners en gemeentelijke bestuurders moeilijk te controleren is.
Intergemeentelijke bevoegdheden: wat inwoners kunnen controleren
Een gemeenschap van gemeenten werkt volgens een eenvoudig principe: gemeenten dragen bepaalde bevoegdheden over en de intergemeentelijke samenwerking oefent deze namens hen uit. Voor inwoners is het lastig om precies te weten welke bevoegdheden zijn overgedragen en welke resultaten daarmee zijn behaald.
Elke inwoner kan drie zaken controleren:
- De statuten van de gemeenschap van gemeenten, verkrijgbaar bij de prefectuur of op de website van de intergemeentelijke samenwerking, vermelden welke verplichte, optionele en facultatieve bevoegdheden daadwerkelijk worden uitgeoefend.
- Via de openbare rekeningen op de website van OFGL kunnen inwoners begrotingen raadplegen en investerings- en schuldenniveaus vergelijken met die van vergelijkbare gebieden.
- De notulen van de intergemeenteraad, die vaak online worden gepubliceerd, geven een gedetailleerd overzicht van de besluiten en stemmingen over belangrijke projecten.
Een gemeenschap van gemeenten kan een gebied niet nieuw leven inblazen door alleen bevoegdheden over te dragen. Dat blijkt uit de voorzieningen die worden gebouwd, de diensten die in dorpen behouden blijven en de begrotingen die daadwerkelijk worden uitgevoerd. De middelen om dit te controleren zijn beschikbaar. Het komt er nu op aan ze te gebruiken.



